L’EOE en basc

Per la 52ena edicion, aguèrem l’astre d’aculhir una jornalista basca, Izaro Arruti Agirreurreta, qu’escriguèt un dossièr plan complet sus l’occitan e l’EOE que foguèt publicat sus BERRIA en tres articles.

Lo podètz legir (e escotar) en basc aicì (article 1, article 2, article 3), o en occitan çai-jos.

Osca e grandmercés a Izaro !

Lo projècte Escòla Occitana d’Estiu amassa mai o mens 200 personas una setmana de temps, en estiu, per viure en occitan. 

Existís pas d’autra ofèrta d’aquel tipe. 

« Tres fòls an agut, fa 52 ans, una idèa fòla : far ausir la lenga a las aurelhas de personas vengudas de diferents cantons del mond per apréner l’occitan. E aquela idèa sembla aver foncionat ! »

Son aquestes mots d’Yves Seguier, president de l’associacion EOE-IEO47, qu’ obriguèron l’Escòla Occitana d’Estiu (EOE) d’ongan. La vila de Vilanuèva d’Òlt se situa en Occitania. Mantunas activitats son organizadas per l’associacion EOE-IEO47, dont la mai importanta es l’EOE, una experiéncia d’una setmana d’immersion en lenga occitana, l’un dels espacis rares ont l’occitan pòt vertadièrament respirar. S’agissiá abans tot de viure una setmana tot en occitan, liura e sens paur. Aquesta annada, se debanèt del 16 al 22 d’agost.

Dins la continuitat de las annadas precedentas, mai o mens doas cents personas s’amassèron a Vilanuèva d’Òlt : 164 participant.a.s  -134 adultes e 30 menors-, un salariat e 58 benevòls. Per la mitat dels participants, es pas lo primièr còp : venon per tornar viure aquela setmana d’immersion. Los perfils mai frequents son al nombre de quatre : los professionals de l’occitan que desiran melhorar lor nivèl de lenga ; los retirats que desiran tornar frequentar la lenga de lor enfança ; los joves engatjats dins lo movement occitanista ; e los mainatges e los adolescents qu’an pas agut accès a de dispositius d’immersion. La màger part venon del sud de França e 13 % son catalans.

Los mainatges participan al grop Escoleta e los mancips al grop Escol’adols, ambe, per cadun, d’activitats que correspondon a lor edat. Pels adultes, los corses d’occitan son prepausats en quatre dialèctes, tres nivèls e dos formats : intensiu o normal. Los que causisson lo format normal pòdon participar a de talhièrs facultatius dins lo vèspre : dança, cant, cosina, poesia e artesanat, entre autras causas. Una segonda partida de l’aprèp-miègjorn es consacrada a las conferéncias d’especialistas de la lenga e de la cultura occitanas. Al ser, la creacion artistica pren lo relai : concèrts, danças, teatre… I son tanben de luòcs per far una pausa e se retrobar : la librariá ont se descobrisson los libres de didactica, los classics e las darrièras publicacions ; lo gimnasi, ont se pòt far al tambornet, espòrt tradicional pròche del tenís ; e l’estanquet, comprenam la beguda, epicentre vertadièr e gaujós de la socializacion en occitan. S’i tròban de conversacions, de rires, de danças e de cants improvisats que se perlongan de còps fins a l’alba. 

Vaquí los delicis d’aquelas e d’aqueles que fan viure e revitalizar tota la lenga e la siá cultura. E l’emocion non s’arrèsta pas aquí : quand lo plaser es partejat, se perlonga totjorn.

L’EOE es faita per tot.a.s : apréner, apreciar e viure la lenga. Per qu’una lenga perdure, es indispensable de dispausar d’espacis ont lo monde se pòdon sentir liures, sens aver a patir de la pression d’autras lengas. Dins lo cas de l’occitan, l’EOE fa partida d’aqueles espacis. Los participants coma los organizators d’ongan ne son contents. Ciril Veyssière fa professor d’occitan : « Aicí, practicam l’occitan a l’escòla, mas tanben del temps que nos fretam las dents o pendent los concèrts del ser. » Bastisson atal un mond en occitan, coma o soslinha Anaël García-Drieu : « Aquel espaci nos permet d’imaginar de scenaris qu’existisson pas dins nòstra situacion diglossica. » Valentina Cros-Chapduelh, participanta del grop Escol’Ados, testimònia : « Veni a l’EOE dempuèi dètz ans. Es lo sol endrech ont pòdi viure una setmana en occitan. Sèm coma una familha, e es una setmana qu’espèri tota l’annada. »

Lo darrièr jorn del sejorn, l’expression « Mercés plan e a l’an que ven ! » florís sus totas las pòtas, dins un cercle d’utopia de mal reproduire. Lo sejorn tòca a sa fin, mas los participants sabon qu’aicesta utopia es venguda realitat : a Vilanuèva d’Òlt, la setmana qui seguís lo 15 d’agost (es la data tradicionala), dins la lenga dels trobadors dels dialèctes nombroses, parlada sus de territòris amples mas tan pauc protegida, doas cents voses an cantat, rigut e parlat amassas.

Existisson pas de donadas sociolingüisticas unificadas cobrissent l’ensemble del territòri ont l’occitan es parlat, mas los diferents estudis disponibles mòstran totes una tendéncia clara : l’occitan es al jorn de uèi una lenga en situacion de vulnerabilitat. 

Pendent de sègles, l’occitan foguèt una lenga prestigiosa -dins los tèxtes juridics, dins la literatura dels trobadors, sul camin de Sant Jacme…-, mas a partir del sègle XVI, coneguèt un reculament inexorable, mentre que lo francés li preniá progressivament la plaça. Coma França oficialament non reconeis pas cap d’autra lenga que lo francés, ges d’estatut es acordat a l’occitan, contrariament a la sola Val d’Aran del reialme d’Espanha, dempuèi 1991. En Italia, la lenga gausís dempuèi 1999 d’una proteccion coma minoritat lingüistica istorica dins las valadas aupencas de Piemont, ambe de mesuras de promocion, mas sens estatut oficial.

A la debuta del sègle XIX, l’occitan-gascon èra encara parlat dins mantuns vilatges de la còsta de Gipuzkoa. En País Basc Nòrd, foguèt lenga oficiala a Baiona quatre cents ans de temps, e de nombroses documents medievals s’escriguèron en occitan-gascon. Uèi, es encara parlat dins Xarnegu, una region istorica situada entre Labord e Bassa Navarra, a l’entorn d’Ador. Aquela region se caracteriza istoricament per son bilingüisme : pendent de sègles, lo basc e l’occitan-gascon i an coexistit. La Comunautat d’aglomeracion del País Basc, que mena una politica de promocion del basc, sosten tanben la practica e la transmission de l’occitan-gascon.

Actualament, quitament s’existisson pas de donadas cobrissent l’ensemble del territòri occitanofòne, las donadas de l’Ofici Public de la Lenga Occitana (OPLO) -per la region Occitania, Novèla Aquitania e Val d’Aran- nos donan de marcas per compréner la situacion de la lenga. Clara n’es la conclusion : lo percentatge de personas capablas de parlar occitan es tras que feble (7 %), siá quatre còps mens que lo percentatge de personas capablas de parlar euskera en País Basc (30,2 %), mentre que lo territòri occitanofòne es dètz còps mai bèl.

• Region Occitania, Novèla Aquitania e Val d’Aran. En 2020, l’Ofici Public de la Lenga Occitana (OPLO) realizèt l’enquèsta sociolingüistica mai vasta de son istòria. En region Occitania e en Novèla Aquitania, 542 000 personas (7 % de la populacion) son capablas de parlar occitan ; dins la Val d’Aran, son 6 539 (62 % de la populacion). Lo perfil d’aqueles locutors es lo seguent : 66 % son d’òmes, 56 % vivon en mitan rural, 58 % an pas fach d’estudis superiors e lor edat mejana es de 66 ans.

• Piemont, en Italia. Segon las donadas de l’UNESCO, pauc o mens 40 000 personas son capablas de parlar occitan-vivaroaupenc dins las Valadas occitanas.

• País Basc Nòrd. Segon las donadas de la Comunautat d’aglomeracion de País Basc, entre pauc e mens 6 000 personas son capablas de parlar occitan-gascon.

Pertocant l’usatge de la lenga, segon l’OPLO, l’occitan demòra principalament acantonat a l’esfèra privada e familiala : 60 % de las personas que parlan occitan l’utilizan ambe los amics e los vesins, e 45 % ambe lor familha. Demòra plan marginal dins lo mond professional. Dins los espacis socials, son usatge se fa enrè atanben : pendent las fèstas e  las amassadas, per exemple, sols lo 7 % dels locutors l’utilizan.

Dit d’un autre biais, la manca de pièja politica, una situacion de diglossia fòrta e l’interrupcion de la transmission familiala an plaçat l’occitan dins una situacion de las inquiètantas. L’OPLO considèra que l’occitan risca de disparéisser e, dins l’atlàs de l’UNESCO sus las lengas en dangièr dins lo mond, es classat demest aquelas que son menaçadas d’extincion.

L’educacion pòt atal constituïr l’una de las claus de la revitalizacion de la lenga. Res que, segon las donadas fornidas per la FELCO (Federacion dels Ensenhaires de Lenga e de Cultura Occitanas), sols 3,3 % dels escolans del territòri istoric occitan (99 806 escolans) an un contacte ambe la lenga, en tenent compte de tota la gamma de las situacions, dempuèi qualques sessions de sensibilizacion per an, fins a l’ensenhament en immersion, en passant per totas las modalitats intermediàrias.

L’ensenhament public prepausa tres modalitats, segon las ofèrtas de cada establiment e las causidas dels parents : de sessions pontualas de sensibilizacion, de corses de tres oras (doas o una) per setmana e lo modèl bilingüe « Òc-Bi », que se redutz considerablament dins lo segondari. En parallèl, las escòlas associativas Calandreta, inspiradas del modèl de Seaska, prepausan un ensenhament en immersion e fan los corses gaireben entièrament en occitan.

Dempuèi 1974, per de sejorns en immersion, l’Escòla Occitana d’Estiu (EOE) amassa de locutors de diferentas generacions, de diferents nivèls lingüistics e de diferents dialèctes, non solament per apréner l’occitan, mas tanben per viure dins aicesta lenga. Yves Seguier (Sant Estève, Léger, Occitania, 1957) e Marion Bourgeois (Agen, Occitania, 1991) fan partida dels organizators. Lor passion per la lenga es evidenta, mas pòt pas far oblidar la situacion dificila de la transmission de la lenga dels trobadors.

Perqué un sejorn d’una setmana en occitan ?

MARION BOURGEOIS : Ai seguit un ensenhament public bilingüe de l’edat de 5 ans fins a mos 10 ans, mas a partir d’aquela edat, ai pas mai agut la possibilitat de perseguir mon escolaritat en occitan al collègi. Degun dins ma familha non parlava occitan, e foguèt plan dificil de viure subte, una interrupcion atau. La professora d’occitan de l’epòca recomandèt a ma maire de me menar a l’EOE per demorar en contacte ambe la lenga. Ai donc rejonh lo grop de joves Escol’Ados quand aviái 12 ans.

YVES SEGUIER : L’atmosfèra qu’a seguit Mai 68 a suscitat un reprim d’interès per l’occitan en çò de las generacions novèlas. Malgrat la repression dont la lenga aviá fach l’objècte, èra encara fòrça presenta dins las familhas, sustot dins las zònas ruralas. En 1974, la màger part dels fondators de l’EOE èran ensenhaires de profession e desiravan apréner a escriure e a mestrejar l’occitan que coneissián fins aquí principalament a l’oral, per tal de n’assegurar la transmission. L’objectiu de l’EOE èra de crear una vertadièra experiéncia de vida en occitan, jos la forma d’un sejorn enquadrat per d’ensenhaires e d’especialistas.

Sus vòstre site, se pòt legir : « Nòstra tòca : l’occitan a la portada de totas e totes, e per totas e totes ! » (« Nòstre objectiu : l’occitan a la portada de totas e totes, e per totas e totes ! »).

MARION BOURGEOIS : Dins l’associacion, la diversitat se miralha a mantun nivèl. Dins los pòstes de responsabilitat, per exemple, mantenèm una collaboracion intergeneracionala, e aquò s’es revelat indispensable. Quand los joves sèm arribats dins l’associacion, avèm demandat als adultes qu’èran aquí a l’epòca de demorar, de nos daissar pas sols. Demest los participants, vesèm a aculhir egalament de personas de diferents nivèls de lenga, de diferents dialèctes, edats e originas, perque defendèm l’idèa que cadun pòsca demorar el-meteis e parlar a sa faiçon. Dempuèi la creacion de l’associacion, avèm entretengut de ligams estreches ambe los catalans e, aquestas annadas, de personas son vengudas d’Alemanha, d’Anglatèrra e de Japon.

YVES SEGUIER : Es egalament estat indispensable de crear lo Punt Violet. L’avèm mes en plaça ambe l’arribada de joves feministas qu’avián una solida formacion sus aquelas questions, per tal de garantir un quadre mai segur e inclusiu. Soi plan gloriós dels participants qu’an portat de novèlas proposicions.

Qué fa besonh a l’occitan e a l’EOE per l’avenidor ? Qualas novetats ?

MARION BOURGEOIS : L’occitan, coma totas las lengas, deu existir, viure e se transformar. L’occitan a absoludament besonh d’aquel espaci, perque es uèi la sola experiéncia d’immersion concebuda per diferentas generacions, diferents nivèls lingüistics e diferents dialèctes. En matèria de novetats, avèm lançat un procediment qu’a per mira d’integrar los joves d’Escol’Adols dins los pòstes de responsabilitat. Aimariam tanben melhorar nòstra comunicacion cap a l’exterior per tal de far melhor conéisser nòstre projècte e d’afortir los ligams ambe d’autras lengas e d’autras iniciativas.

YVES SEGUIER : L’occitan, coma totas las lengas, a besonh d’una transmission familiala, mas ne sèm encara luènh. Uèi, es sustot l’escòla qu’assegura la transmission, mas aquò concernís pas que 1 % [d’escolans], mentre qu’en País Basc Nòrd, la transmission escolara atenh 25 % [en prenent en compte los modèls bilingüe e immersiu]. Fasèm nòstra part, coma lo colibrí : sèm totes necessaris, e totas aquelas e totes los que nos venon veire son los benvenguts. Volèm mobilizar las gents a l’entorn de l’occitan, en amolonant nòstras fòrças. Avèm besonh de politicas lingüisticas e de sosten economic, segur. E pertocant las novetats, sabèm pas encara çò que vendrà, mas demoram dobèrts a totas las proposicions.

* Lo títol es una guinhada a « Vino, Cantares y Amor » de Nacho Vegas, una cançon plan coneguda en espanhòl, adaptada e revirada en basc per la cantaira Anari. La cançon parla de revolucion pel vin, los cants e l’amor, coma simbòls d’una revolucion fondada sus la passion, la solidaritat e l’accion collectiva. Evòca atal de revolucions — e d’utopias — que son pas a venir, mas que son ja en trin de se produire e de venir una realitat. Es aquesta idèa que lo títol repren en relacion amb l’EOE.

Font : BERRIA, 6 de setembre de 2026. Reportatge original en basc, redigit per Izaro Arruti Agirreurreta e tradusit en occitan per Eric Astié.